مسجد جامع اموی (دمشق)
 | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| بنيانگذار | ولید بن عبدالملک |
| تأسیس | آغاز در ۸۶، ۸۷ یا ۸۸ق؛ پایان در ۹۶ق |
| کاربری | مسجد |
| مکان | 
سوریه، دمشق |
| نامهای دیگر | جامع اموی دمشق |
| وقایع مرتبط | خطبه امام سجاد در شام |
| مشخصات | |
| مساحت | حدود ۱۵٬۰۰۰ متر مربع |
| وضعیت | فعال |
| معماری | |
| سبک | بیزانسی |
.jpg)
.jpg)
مسجد جامع اموی دمشق (الجامع الأموی)، از بناهای مذهبی و تاریخی دمشق است که ساخت آن به ولید بن عبدالملک، ششمین خلیفه اموی، نسبت داده شده است. این مسجد در محوطهای ساخته شد که پیش از اسلام کاربریهای دینی گوناگونی داشت و در دوره مسیحیت بخشی از آن به کلیسا اختصاص یافته بود. پس از فتح دمشق، محوطه میان مسلمانان و مسیحیان تقسیم شد و در دوره ولید، بخش کلیسا نیز به مسجد افزوده شد. تزئینات گسترده، بهویژه موزاییکهای آن، از ویژگیهای شناختهشده جامع به شمار میآید.
جامع اموی از حرم، صحن و رواقهای پیرامون آن تشکیل شده و ساختار آن شامل شبستانهای ستوندار، طاقهای دوطبقه، گنبدها و تزئینات موزاییکی است. صحن بنا مستطیلشکل و دارای رواقهایی در سه سوی آن است. در منابع، چهار درِ اصلی با نامهای «باب جیرون»، «باب الفرادیس»، «باب البرید» و «باب الساعات» برای جامع ذکر شده است. همچنین محرابها و مقصورههایی وابسته به مذاهب مالکی، حنفی، حنبلی و شافعی در آن وجود داشته است.
در جامع اموی، مواضعی به پیامبران و شخصیتهای دینی و تاریخی منسوب شده است. از جمله مواضع منسوب به پیامبران، مکانهایی مرتبط با هود(ع)، خضر(ع)، عیسی(ع) و یحیی(ع) است که در منابع با درجات متفاوتی از اعتبار و گاه همراه با تردید در صحت روایت یا تطبیق مکان گزارش شدهاند.
مشاهد منسوب به اهلبیت(ع) نیز شامل «مشهد رأسالحسین(ع)» در بخش شمالشرقی جامع است که در برخی گزارشها با محل توقف اسیران کربلا و نگهداری سر امام حسین(ع) ارتباط یافته است. «مشهد زینالعابدین» نیز، منسوب به امام سجاد(ع)، در بخش شرقی و گوشه شمالشرقی جامع قرار دارد.
مشاهد منسوب به خلفای سهگانه نیز شامل مواضعی منسوب به ابوبکر، عمر و عثمان بوده است که در بخشهای مختلف جامع قرار داشته و با نامهای دیگری نیز شناخته میشدهاند.
پیشینه و ساخت
مسجد جامع اموی دمشق یا الجامع الأموی، از بناهای معماری دوره اموی است که ساخت آن به فرمان ولید بن عبدالملک گزارش شده است.[۱] در منابع تاریخی، محوطه کنونی مسجد پیش از مسیحیت معبدی بزرگ منسوب به ژوپیتر و پس از آن کلیسا توصیف شده است.[۲] پس از فتح دمشق به دست مسلمانان در سال ۱۴ یا ۱۷ق، گزارش شده است که محوطه میان مسلمانان و مسیحیان تقسیم شد؛ بخش شرقی در اختیار مسلمانان قرار گرفت و بخش غربی همچنان در اختیار مسیحیان باقی ماند.[۳] این بخش در منابع با کلیسای یوحنا مرتبط دانسته شده و گفته شده است که تا دوره ولید بن عبدالملک کاربری کلیسا داشته است.[۴] در گزارشهای تاریخی، طول جامع ۲۰۰ قدم و عرض آن ۱۳۵ قدم ذکر شده است.[۵]
براساس منابع، پیش از دوره ولید، تلاشهایی برای الحاق کلیسا به مسجد صورت گرفت، اما با مخالفت مسیحیان روبهرو شد. در دوره ولید، کلیسا تخریب و محوطه آن به مسجد افزوده شد؛ در این گزارش آمده است که ولید ابتدا پیشنهاد پرداخت مال فراوان داد و پس از مخالفت مسیحیان، بخشی از دیوار کلیسا را تخریب کرد و باقیمانده بنا نیز ویران شد.[۶] پس از این اقدام، مسیحیان در دوره عمر بن عبدالعزیز شکایت کردند و وی دستور بازگرداندن بخش افزودهشده را صادر کرد.[۷]
درباره تاریخ آغاز ساخت جامع، گزارشهای متفاوتی وجود دارد؛ سالهای ۸۶ق،[۸] ۸۷ق[۹] و ۸۸ق[۱۰] بهعنوان تاریخ آغاز بنا ذکر شده است. در گزارش مربوط به سال ۸۸ق، از حضور صنعتگرانی از سرزمینهای روم و اسلامی و هزینه چهارصد صندوق طلا برای ساخت جامع نیز یاد شده است.[۱۱]
درباره پایان ساخت، در منابع گزارشهای هماهنگتری وجود دارد و سال ۹۶ق بهعنوان زمان تکمیل جامع ذکر شده است.[۱۲] برخی منابع معماری نیز دوره ساخت را از ۸۷ تا ۹۶ق دانسته و تکمیل بنا را در سال ۹۶ق/۷۱۴–۷۱۵م گزارش کردهاند.[۱۳]
در منابع، از حضور مهندسان رومی، ایرانی، هندی و مغربی و استفاده از درآمد چند سال سوریه، طلا و نقره و موزائیکهای اهدایی پادشاه روم برای ساخت بنا یاد شده است.[۱۴]
حرم، ساختار صحن، رواقها و تزئینات
حرم مسجد جامع اموی حدود ۱۳۶ متر طول و ۳۷ متر عرض دارد و از سه شبستان طولی تشکیل شده است که موازی دیوار قبله و در جهت شرق به غرب امتداد دارند. این شبستانها بهوسیله دو ردیف طاق بر ستونها از یکدیگر جدا میشوند و طاقهای بزرگ پایینی، طاقهای کوچکتر طبقه بالا را حمل میکنند..[۱۵] گنبد اصلی مسجد، معروف به قبة النسر یا قبة الرصاص، بر فراز بخش مرکزی آن قرار دارد.[۱۶]
در بخش مرکزی حرم، رو به صحن، دهانهای بزرگ و باشکوه قرار دارد که از ویژگیهای شاخص معماری آن بهشمار میرود.[۱۷] نور حرم از پنجرههای دیوارهای جانبی، مجاز و گنبد تأمین میشود. در توصیف مسجد، در مجموع از ۷۴ پنجره شیشهای رنگین و زراندود یاد شده است؛ افزون بر این، شمار پنجرههای دو بخش طولیِ طرفین محراب نیز بهصورت جداگانه ذکر شده است.[۱۸] این پنجرهها دارای مشبکهای گچی و شیشههای رنگین بودند و با نقشهای گیاهی و هندسی تزئین میشدند. در منابع، این پنجرهها «شمسیات» نامیده شده و از انعکاس نور و رنگ آنها در فضای حرم یاد شده است.[۱۹]
براساس گزارش منابع، صحن جامع اموی مستطیلی و حدود ۱۳۲ × ۵۰ متر است و در سه سوی آن رواقهایی قرار دارد.[۲۰] رواقهای صحن با ستونها و قوسهای متوالی شکل گرفتهاند و مانند شبستان، از قوسهای دوطبقه برخوردارند؛ قوسهای بزرگ و نیمدایره طبقه نخست، قوسهای کوچکتر طبقه دوم را حمل میکنند.[۲۱]
تزئینات موزاییکی از عناصر شاخص رواقهای صحن بوده است. به گزارش منابع، بزرگترین بخش باقیمانده از این تزئینات در بالای دیوار رواق غربی قرار دارد و صحنهای از رود بردی و مناظر شهری دمشق را نشان میدهد.[۲۲]
درهای جامع اموی و تأسیسات آبرسانی
برای جامع اموی چهار در با نامهای «باب جیرون»، «باب الفرادیس»، «باب البرید» و «باب الساعات» ذکر شده است.[۲۳] در برخی گزارشها، درهای جامع پوشیده از صفحات برنجی زراندود توصیف شدهاند.[۲۴] همچنین از وجود وضوخانههای مرمرین با فواره و حوضهای مرمرین در کنار درها و نیز اتاقکهای مرمرین دارای ظروف آب یاد شده است. در همین گزارشها، سازوکاری برای جاری کردن آب در جامع و شستوشوی سالانه دیوارها و کف بنا نیز ذکر شده است.[۲۵] برخی منابع نیز آبنماها و تأسیسات آبی جامع را از ویژگیهای قابل توجه آن دانستهاند.[۲۶]
مواضع منسوب به پیامبران و شخصیتهای دینی
در جامع اموی دمشق، مواضعی به برخی پیامبران و شخصیتهای دینی منسوب شده است. یاقوت حموی، جغرافیدان، مورخ و ادیب سدههای ششم و هفتم قمری، از موضعی در دیوار جنوبی جامع یاد میکند که به قبر هود(ع) نسبت داده میشده است. وی این انتساب را با تعبیر «میگویند» نقل کرده و در مقابل، از قول مشهور درباره مدفن هود(ع) در حضرموت نیز یاد میکند.[۲۷]
در جامع اموی همچنین موضعی با عنوان «زاویة الخضر» شناخته شده است.[۲۸] ابنکثیر، مفسر، محدث و مورخ شافعیمذهب سده هشتم قمری، حکایتی درباره حضور خضر(ع) و نمازگزاردن او در مسجد نقل میکند، اما در صحت این روایت تردید دارد و آن را برای اثبات حضور خضر(ع) در این مکان کافی نمیداند.[۲۹]
در برخی منابع مناره شرقی جامع نیز با روایات مربوط به نزول عیسی(ع) پیوند یافته است. یاقوت حموی آن را «مناره بیضاء» معرفی میکند. وی همچنین از سنگی در این مناره یاد میکند که به موسی(ع) منسوب بوده و گفته میشده است دوازده چشمه از آن جاری شده است.[۳۰] ابنکثیر نیز روایت نزول عیسی(ع) بر مناره سفید در شرق دمشق را نقل کرده، اما درباره تطبیق آن با مناره شرقی جامع اموی احتمالات مختلفی را مطرح میکند.[۳۱]
در بخش شرقی حرم، مقامی منسوب به یحیی(ع) قرار دارد. در گزارشهای تاریخی مربوط به ساخت جامع اموی، آمده است که سر یحیی هنگام حفر محل بنا یافت شد و به فرمان ولید بن عبدالملک در همان محل باقی ماند.[۳۲] این مکان در منابع با نامهایی چون «ضریح سیدی یحیی»، «قبر نبی یحیی»، «قبر یحیی بن زکریا» و «مقام سیدی یحیی» نیز شناخته شده است.[۳۳]
مشاهد منسوب به اهلبیت(ع) در مسجد اموی
مشاهد جامع اموی دمشق فضاهایی مستطیلشکل توصیف شدهاند که در بخشهای شرقی و غربی جامع قرار داشته و برای نماز، تدریس، گردهمایی و نگهداری کتاب و وسایل مورد استفاده قرار میگرفتند.[۳۴] درباره نامگذاری و محل این مشاهد میان مورخان اختلاف گزارش شده است و جایگاه برخی از آنها در دورههای مختلف تغییر یافته است.[۳۵]
مشهد رأسالحسین
مشهد الرأس الحسین، از مشاهد منسوب به امام حسین(ع) در جامع اموی دمشق، در بخش شمالشرقی مسجد قرار داشته و در منابع با نامهایی چون «مسجد الحسین»، «مشهد زینالعابدین» و «السیده رقیه» نیز شناخته شده است.[۳۶] به گزارش محققان، این مکان پیشتر «مشهد زینالعابدین» نام داشته است.[۳۷] در برخی منابع، این مکان با محل توقف اسیران کربلا پس از ورود آنان به دمشق مرتبط دانسته شده است؛[۳۸] گزارشهایی نیز از رساندن کاروان اسیران به درجات باب جامع اموی حکایت دارد.[۳۹]
در منابع تاریخی، درباره ارتباط این مکان با سر امام حسین(ع) گزارشهایی نقل شده است.[۴۰] در برخی از این گزارشها، از وجود کانالی یاد شده که گفته شده سر امام حسین(ع) هنگام ورود به دمشق در آن قرار داده شده است.[۴۱] در برخی منابع، گزارشی منسوب شده است که یزید سر امام حسین(ع) را در خزانهای در شرق جامع اموی قرار داد و سلیمان بن عبدالملک بن مروان (حکومت: ۹۶–۹۹ق)، از خلفای اموی و برادر ولید بن عبدالملک، پس از یافتن آن، بر آن نماز گزارد و همانجا دفن کرد.[۴۲] در گزارشی دیگر، محل آن به بخش شرقی باب الفرادیس، مشرف بر راه و پشت طاقچهای در نمای بیرونی دیوار، نسبت داده شده است. در ادامه این گزارش نیز آمده است که بعدها در داخل مسجد و پشت این طاقچه، ضریحی برای بزرگداشت این محل و جلوگیری از پایمال شدن محدوده پیرامون آن ساخته شد.[۴۳]
این بنا بزرگ، مرتفع، نورگیر و باشکوه توصیف شده و برای آن موقوفاتی نیز ذکر شده است.[۴۴] همچنین، براساس برخی گزارشها، مناره غربی در این مکان قرار داشته و غزالی، فقیه شافعی و متکلم اشعری، در آن عبادت میکرده است.[۴۵]
مشهد زینالعابدین
مشهد زینالعابدین، از دیگر مشاهد منسوب به امام سجاد(ع)، در بخش شرقی و گوشه شمالشرقی جامع اموی قرار داشته است.[۴۶] در منابع، نامهای دیگری مانند «مشهد علی»، «مشهد السجن»، «المشهد الشرقي البرّاني»، «مشهد علی والحسین» و «مشهد المحیّا» نیز برای آن آمده است.[۴۷] «مشهد علی» از نامهای قدیمیتر این مکان دانسته شده است. برخی منابع آن را با «مشهد عروه» مرتبط دانستهاند و از جابهجایی یا تغییر محل آن در دورههای بعد گزارش کردهاند.[۴۸] عنوان «المحیّا» نیز به سبب برگزاری مراسم احیای شب نیمه شعبان در این مکان به کار میرفته است.[۴۹]
مشاهد منسوب به خلفا در مسجد اموی
«مَشهَد ابوبکر» در جامع اموی، بلافاصله در سمت راستِ کسی قرار داشت که از درِ غربی مسجد وارد میشد و با نامهای «مَشهَد الجَبَرت» و «مَشهَد الجَبَرتیّة» نیز شناخته میشد.[۵۰] در برخی منابع، از آن با عنوان «مَشهَد الزَّیلَع» نیز یاد شده است؛ «زَیلَع» و «جَبَرت» نام مناطقی در ساحل سرزمین حبشه بود و مسلمانان ساکن این نواحی «جَبَرتیّه» خوانده میشدند.[۵۱]
«مَشهَد عُمَر» در جامع اموی، بلافاصله در سمت چپِ کسی قرار داشت که از درِ شرقی مسجد، معروف به «بابُ النَّوفَرَة»، وارد میشد.[۵۲]
«مَشهَد عُثمان» در بخش غربی جامع اموی، در محل «بَهوُ الاستقبال» قرار داشت و «شُبّاک کَمالی» نیز در آنجا بود؛ این محل جایگاه نشستن حاکمان، نایبان سلطنت و قضات به شمار میرفت.[۵۳] این مشهد با نامهای «مَشهَد المُؤَذِّنین» و «مَشهَد النّائِب» نیز شناخته شده است.[۵۴]
بناهای گنبددار جامع اموی
در صحن و حرم جامع اموی دمشق، چند بنای گنبددار وجود داشته است که در منابع با نامها و کارکردهای متفاوتی از آنها یاد شده است. از مهمترین این بناها میتوان به قبةالوضوء، قبةالساعات، قبةالخزانه یا قبةالمال و قبةزینالعابدین اشاره کرد.
قبة زینالعابدین
«قبة زینالعابدین» در بخش شرقی صحن جامع اموی قرار داشت و در دوره عباسی، در سال ۱۶۰ق، به روزگار خلافت مهدی عباسی ساخته شد.[۵۵] این قبه به علی بن حسین بن علی بن ابیطالب(ع)، منسوب است و پیش از آن «قبة یزید» نامیده میشد.[۵۶] براساس منابع، در دوره عثمانی، پیرامون قبه دیواری ساخته شد که پس از برداشته شدن آن، رونق و زیبایی بنا آشکار شد.[۵۷] این بنا همچنین «قبةالساعات» نامیده میشد،[۵۸] زیرا ساعتهای جامع اموی در آن قرار داشتند.[۵۹]
قبة الوضوء
«قبةالوضوء» در مرکز صحن جامع اموی و بر فراز برکهای برای آب قرار داشت. این قبه در سال ۳۶۹ق ساخته شد و پس از آسیبدیدگی در زلزله سال ۱۱۷۳ق، در سال ۱۱۸۲ق به دستور عثمان پاشا بازسازی شد.[۶۰]
قبة یزید
درباره محل «قبة یزید» در صحن جامع اموی، دو دیدگاه گزارش شده است. برخی آن را در بخش غربی جامع، در کنار بابالبرید، دانسته و از حضور تاجالدین کندی و دیگر مشایخ در زیر این قبه یاد کردهاند.[۶۱] در مقابل، برخی آن را در بخش شرقی جامع، در کنار بابالمشهد علی بن حسین(ع)، قرار دادهاند.[۶۲]
قبة الخزانه یا قبة المال
قبةالخزانه در بخش غربی صحن جامع اموی قرار دارد.[۶۳] گفته شده است که خزانه دولت در این قبه نگهداری میشد.[۶۴] این بنا با نام «قبه غربی»، به سبب قرارگیری آن در غرب صحن، و «قبه عثمانی»، به سبب تجدید بنای آن در دوره عثمانی، نیز شناخته شده است.[۶۵]
قبة النسر
قبة النسر، قبه حرم جامع اموی دمشق و مشهور به «نسر الجامع» است که همزمان با ساخت جامع به فرمان ولید بن عبدالملک در سال ۸۶ق برپا شد.[۶۶] این قبه، مانند جامع، در دورههای مختلف بر اثر حوادث ویرانگر مرمت و تجدید بنا شده است.[۶۷] نام «نسر» از تشبیه اجزای حرم به پیکر این پرنده گرفته شده است؛ چنانکه قبه به سر، رواق میانی به بدن و رواقهای دو سوی آن به بالهای نسر تشبیه شدهاند.[۶۸]
محرابها و مقصورههای جامع اموی
_%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9_%D8%A7%D9%85%D9%88%DB%8C.jpg)
در جامع اموی دمشق، محرابهایی منسوب به مذاهب مالکی، حنفی، حنبلی و شافعی وجود داشت. ابنبطوطه، جهانگرد و جغرافیدان مغربی سده هشتم قمری، از «محراب صحابه» که امام مالکی در آن نماز میگزارد، «محراب حنفی»، «محراب حنبلی» و نیز «مقصوره اصلی» که امام شافعی در آن اقامه نماز میکرد، یاد کرده است.[۶۹]
مقصوره در اصطلاح، فضای محصور و متمایزی در مسجد بود که برای کارکرد یا گروهی خاص اختصاص مییافت.[۷۰] در جامع اموی نیز چند مقصوره با کارکرد مذهبی وجود داشت. نویسنده کتاب معجم دمشق التاریخی، «محراب حنفیه» را در «مقصوره حنفیه»، «محراب حنابله» را در «مقصوره خضر»، «محراب شافعیه» را در «مقصوره خطابه» و «محراب صحابه» یا «محراب مالکیه» را در «مقصوره صحابه» دانسته است.[۷۱] در منابع دیگر نیز «مقصوره حنفیه» محل محراب حنفیان، «مقصوره خضر» محل محراب حنبلیان، «مقصوره خطابه» محل محراب شافعیان و «مقصوره صحابه» محل محراب صحابه و مالکیان معرفی شده است.[۷۲]
پانویس
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۷۰؛ طقوش، دولت امویان، ۱۳۸۹ش، ص۱۴۶.
- ↑ مسعودی، مروجالذهب، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۱۰.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۷۰.
- ↑ ابنعساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۵۷.
- ↑ حافظ، الجامع الأموی بدمشق، ۱۹۸۵م، ص۱۳.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ص۱۴۹.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ص۱۴۹.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۷۰؛ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ص۱۴۹.
- ↑ «الأماكن الأثرية الهامة في دمشق»، وبگاه مديرية أوقاف دمشق،
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۱۱.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۱۱.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۱۶۰.
- ↑ Discover Islamic Art، «الجامع الأموي».
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۳۶۱ش، ص۲۲۲.
- ↑ Discover Islamic Art, “Umayyad Mosque,” Museum With No Frontiers.
- ↑ ابنجبیر، رحلة ابن جبیر، دار و مکتبة الهلال، ص۲۱۳.
- ↑ Richter-Bernburg, L., “Between Marvel and Trial: Ibn Jubayr and the Umayyad Mosque,” در بررسی معماری مسجد.
- ↑ ابنجبیر، رحلة ابن جبیر، دار و مکتبة الهلال، ص۲۱۴.
- ↑ ابنجبیر، رحلة ابن جبیر، دار و مکتبة الهلال، ص۲۱۴.
- ↑ خالد السلطانی، «في رحاب صحن الجامع الأموي»، الحوار المتمدن.
- ↑ Grafman and Ayalon, “The Two Great Syrian Umayyad Mosques,” 1999، ص۸.
- ↑ خالد السلطانی، «في رحاب صحن الجامع الأموي»، الحوار المتمدن.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ۱۹۰۶م، ص۱۵۸.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ۱۹۰۶م، ص۱۵۸.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ۱۹۰۶م، ص۱۵۸–۱۵۹.
- ↑ حافظ، الجامع الأموی بدمشق، ۱۹۸۵م، ص۱۳.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ذیل «دمشق».
- ↑ ابنکثیر، البدایة والنهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، «فصل فيما روي في جامع دمشق من الآثار».
- ↑ ابنکثیر، البدایة والنهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، «فصل فيما روي في جامع دمشق من الآثار».
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ذیل «دمشق».
- ↑ ابنکثیر، البدایة والنهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، «فصل فيما روي في جامع دمشق من الآثار».
- ↑ Burns, Ross, Damascus: A History, 2005، ص۸۴.
- ↑ طنطاوی، الجامع الأموی، مطبعة الحكومة، ص۳۲؛ شهابی، دمشق تاریخ و صور، ۱۹۹۴م، ص۲۳۸.
- ↑ ابنبدران، منادمة الأطلال ومسامرة الخیال، ۱۴۰۵ق، ص۳۰۵.
- ↑ غالب، موسوعة العمارة الإسلامیة، ۱۹۸۸م، ص۳۸۴.
- ↑ طنطاوی، الجامع الأموی فی دمشق، مطبعة الحكومة، ص۳۳.
- ↑ طنطاوی، الجامع الأموی فی دمشق، مطبعة الحكومة، ص۳۳.
- ↑ «محل حضور اسرای کربلا در مسجد اموی»، خبرگزاری بین المللی قرآن.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۶۱؛ حسینی، سَبی آلالبیت (علیهمالسلام)، ۱۴۴۳ق، ص۷۹.
- ↑ خوارزمی، مقتلالحسین، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۷۵؛ ابنکثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۲۰۴.
- ↑ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۷۲؛ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۳۳۰.
- ↑ حصنی، منتخبات التواریخ لدمشق، ۱۳۴۶ق، ج۲، ص۴۰۳.
- ↑ حصنی، منتخبات التواریخ لدمشق، ۱۳۴۶ق، ج۲، ص۴۰۳.
- ↑ نابلسی، الحقیقة والمجاز فی رحلة بلاد الشام ومصر والحجاز، ۱۹۸۶م، ص۱۶۳.
- ↑ قایاتی، نفحة البشام فی رحلة الشام، ۱۴۰۱ق، ص۱۳۰.
- ↑ غزّی، لطف السمر، ۱۹۸۲م، ج۱، ص۱۹۵؛ ج۲، ص۵۱۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۱، ص۴۷۸؛ ج۲، ص۴۰۳؛ الشهابی، معجم دمشق التاریخی، ۱۹۹۹م، ج۲، ص۳۰۵ـ۳۰۶.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۱، ص۸۲؛ ج۲، ص۳۹۹؛ ابنبطوطه، رحلة ابن بطوطة، ۱۴۱۷ق، ص۶۴؛ طنطاوی، الجامع الأموی، مطبعة الحكومة، ص۵۹.
- ↑ غزّی، لطف السمر، ۱۹۸۲م، ج۱، ص۱۹۵؛ ج۲، ص۵۱۸.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۳۹۹.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۳، ص۱۶۴؛ ابنطولون، مفاکهة الخلان، ۱۴۱۸ق، ص۵ و۲۸.
- ↑ شهابی، معجم دمشق التاریخی، ۱۹۹۹م، مدخل «مَشهَد عُمَر».
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۱، ص۱۸۷؛ الغزّی، لطف السمر، ۱۹۸۲م، ج۲، ص۵۲۱؛ طنطاوی، الجامع الأموی، مطبعة الحکومة، ص۵۹.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۱، ص۱۸۷؛ الغزّی، لطف السمر، ۱۹۸۲م، ج۲، ص۵۲۱؛ طنطاوی، الجامع الأموی، مطبعة الحکومة، ص۵۹.
- ↑ طنطاوی، الجامع الأموی، مطبعة الحكومة، ص۲۴؛ الشهابی، دمشق؛ تاریخ و صور، ۱۹۹۴م، ص۲۳۸.
- ↑ ابنبطوطه، رحلة ابن بطوطة، ۱۴۱۷ق، ص۶۴؛ الشهابی، دمشق؛ تاریخ و صور، ۱۹۹۴م، ص۲۳۸.
- ↑ الشهابی، معجم دمشق التاریخی، ۱۹۹۹م، مدخل «قبة زين العابدين».
- ↑ طنطاوی، الجامع الأموی في دمشق، مطبعة الحكومة، ص۳۴.
- ↑ طنطاوی، الجامع الأموی في دمشق، ص۲۴؛ الشهابی، دمشق؛ تاریخ و صور، ۱۹۹۴م، ص۲۳۸.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۱۱۲.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۱، ص۴۷۸.
- ↑ ابنکثیر، البدایة والنهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۳، ص۲۲۶، حوادث ۶۵۴ق؛ طنطاوی، الجامع الأموی في دمشق، مطبعة الحكومة، ص۲۴.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۳۸۶؛ ابنطولون، إعلام الوری، ۱۴۰۴ق، ص۲۰۲.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۳۸۶.
- ↑ طنطاوی، الجامع الأموی في دمشق، مطبعة الحكومة، ص۲۳.
- ↑ ابنشداد، الأعلاق الخطیرة، فهارس، ص۳۹۴.
- ↑ الشهابی، معجم دمشق التاریخی، ۱۹۹۹م، مدخل «م».
- ↑ ابنشداد، الأعلاق الخطیرة، فهارس، ص۳۹۴.
- ↑ ابنبطوطه، رحلة ابن بطوطه، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۶۷.
- ↑ غالب، موسوعة العمارة الإسلامیة، ۱۹۸۸م، ص۳۵۱.
- ↑ الشهابی، معجم دمشق التاریخی، ۱۹۹۹م، مدخلهای «محراب الحنابلة»، «محراب الحنفیة»، «محراب الشافعیة»، «محراب الصحابة» و «محراب المالکیة»؛
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۳۹۴–۳۹۵، ۴۲۸؛ ابنطولون، مفاكهة الخلّان، ۱۴۱۸ق، ص۳۲۸.
منابع
- «The Building’s Forms and Functions»، وزارت فرهنگ فرانسه، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ش.
- ابنبدران، عبدالقادر بن احمد بن مصطفی، منادمة الأطلال ومسامرة الخیال، تحقیق: زهیر الشاویش، بیروت، المکتب الإسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
- ابنبطوطه، محمد بن عبدالله، رحلة ابن بطوطة: تحفه النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار، محقق و مقدمهنویس: عبدالهادی تازی، رباط، أکادیمیة المملکة المغربیة، ۱۴۱۷ق.
- ابنجبیر، محمد بن احمد، رحلة ابن جبیر، بیروت، دار و مکتبة الهلال، بیتا.
- ابنشداد، عزالدین محمد بن علی، الأعلاق الخطیرة فی ذکر أمراء الشام والجزیرة، تحقیق و فهارس: سامی الدهان، دمشق، منشورات المعهد الفرنسی للدراسات العربیة، ۱۹۹۲م.
- ابنطولون، محمد بن علی، إعلام الوری بمن ولی نائباً من الأتراک بدمشق الشام الکبری، تحقیق: محمد احمد دهمان، دمشق، دار الفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- ابنطولون، محمد بن علی، مفاکهة الخلان فی حوادث الزمان، وضع حواشیه: خلیل المنصور، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۸ق.
- ابنعساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق و ذکر فضلها و تسمیة من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحیها من واردیها و أهلها، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه والنهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
- الحصنی، محمد أدیب آل تقی الدین، منتخبات التواریخ لدمشق، دمشق، المطبعة الحدیثة، ۱۳۴۶ق.
- السلطانی، خالد، «في رحاب صحن الجامع الاموي»، وبگاه الحوار المتمدن، تاریخ درج مطلب: ۱۰ نوامبر ۲۰۰۹م، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ش.
- الشهابی، قتیبة، معجم دمشق التاریخی للأماکن والأحیاء والمشیدات ومواقعها وتاریخها کما وردت فی نصوص المؤرخین، دمشق، منشورات وزارة الثقافة فی الجمهوریة العربیة السوریة، ۱۹۹۹م.
- الشهابی، قتیبه، دمشق، تاریخ و صور، دمشق، مؤسسة النوری للطباعة والنشر والتوزیع، چاپ سوم، ۱۹۹۴م.
- الغزّی، نجمالدین محمد بن محمد، لطف السمر وقطف الثمر من تراجم أعیان الطبقة الأولى من القرن الحادی عشر، تحقیق: محمود الشیخ، دمشق، منشورات وزارة الثقافة والإرشاد القومی، چاپ اول، ۱۹۸۱–۱۹۸۲م.
- القایاتی، محمد عبدالجواد، نفحة الشام فی رحلة الشام، پادشاهی متحده انگلستان، بانکوک، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م.
- النابلسی، عبدالغنی بن إسماعیل، الحقیقة والمجاز فی رحلة بلاد الشام ومصر والحجاز: رحلة النابلسی إلی لبنان ۱۱۰۵هـ ـ ۱۶۹۳م، الحلقة الأولی، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دار النشر العربیة للدراسات والتوثیق، ۱۹۸۶م.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، تحقیق: صلاح الدین المنجد، قاهره، نشر مکتبة النهضة المصریة، ۱۹۵۶م.
- حافظ، محمد مطیع، الجامع الأموی بدمشق؛ نصوص لابن جبیر، والعمری، والنعیمی، دمشق، دار ابن کثیر، ۱۹۸۵م.
- حسینی، قاسم جاسم قاسم، «سَبی آلالبیت (علیهمالسلام) من الطفّ إلی بلاد الشام سنة ۶۱هـ/۶۸۰م (دراسة تاریخیة)»، کربلاء، مؤسسة وارث الأنبیاء للدراسات التخصصیة فی النهضة الحسینیة، ۱۴۴۳ق/۲۰۲۱م.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیهالسلام، قم، انوار الهدی، چاپ دوم، ۱۴۲۳ق.
- طقوش، محمد سهیل، دولت امویان، ترجمه: حجتالله جودکی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
- طنطاوی، علی. الجامع الأموی فی دمشق. دمشق، مطبعة الحكومة، بیتا.
- غالب، عبدالرحیم، موسوعة العمارة الإسلامیة: عربی ـ فرنسی ـ إنکلیزی، بیروت، جروس برس، ۱۹۸۸م.
- گرافمن، رافی و روزن-آیالون، میریام، «An Annual on the Visual Culture of the Islamic World»، مجله Muqarnas، شماره ۱۶، سال ۱۹۹۹م.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: سعید محمد لحّام، بیروت، دارالفکر، ۱۴۲۵ق.
- مقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، دار صادر، بیروت، ۱۹۰۶م،
- نعیمی، عبدالقادر بن محمد، الدارس فی تاریخ المدارس، تحقیق: جعفر الحسنی، دمشق، مطبوعات المجمع العلمی العربی بدمشق، ۱۳۶۷ق.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دارصادر، الطبعة الثانیة، ۱۹۹۵م.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق.